Europa’s grootste kerncentrale: een breekpunt voor Poetin én Zelensky
Dit weekend staat weer een nieuwe ronde onderhandelingen gepland tussen Rusland, Oekraïne en de Amerikaanse bemiddelaars. Het vredesproces zit muurvast. De Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken, Andrii Sybiha, zei eerder deze week dat de echt gevoelige kwesties nog steeds niet zijn opgelost. De gesprekken lopen stuk op drie grote problemen. Ten eerste gaat het om grondgebied: Rusland vraagt meer land dan het überhaupt in handen heeft. Ten tweede wil Oekraïne garanties dat Rusland nooit meer aanvalt. En tot slot is er ruzie over wanneer de wapens precies neer gaan: voor of na een vredesakkoord.
Binnen dat grondgebiedendebat is de kerncentrale van Zaporizja een enorm belangrijk twistpunt. Het is met zes reactoren de grootste van Europa. De Russen veroverden de centrale kort na hun invasie in februari 2022 en die ligt nog steeds in bezet gebied, vlak bij het front.
Waarom iedereen die centrale wil
Waarom is deze centrale zo belangrijk? Om te beginnen is het een gigantische energiecentrale, cruciaal voor de economie en het dagelijks leven, zegt Oekraïne-correspondent Chris Colijn vanuit Kyiv. “Het is een belangrijk symbool dat miljoenen huishoudens van stroom kan voorzien. De centrale kan 6 gigawatt opwekken, genoeg voor een heel land als Portugal. In vredestijd zorgde hij voor 20 tot 25 procent van alle Oekraïense stroom.”
Dat stopte plotseling op vrijdag 4 maart 2022, toen Russische troepen de centrale na zware gevechten en een brand innamen. Dat was uniek: nog nooit was een werkende kerncentrale in oorlogstijd veroverd. Veilig gebruik was al snel onmogelijk door de gevechten. Op 11 september 2022 ging de laatste reactor uit. De centrale produceert nu al ruim drie jaar geen stroom meer.
Beschuldigingen en gevaar
Oekraïne en Rusland beschuldigen elkaar al lang van aanvallen op de centrale, het doorsnijden van stroomkabels en het opblazen van de nabijgelegen Kachovkadam (en daarmee een belangrijk koelwaterreservoir). Rafael Grossi, hoofd van het atoomagentschap IAEA, zei afgelopen najaar dat het alleen aan technici aan beide kanten te danken is dat de stroomvoorziening ‘onder zeer moeilijke omstandigheden’ is hersteld.
De centrale is meerdere keren afhankelijk geweest van noodstroom. Dieselgeneratoren moesten voorkomen dat een reactor oververhit raakte, wat tot een meltdown en het vrijkomen van radioactief materiaal kan leiden. “Dat is bij Fukushima ook gebeurd”, zegt Jan Leen Kloosterman, hoogleraar kernreactorfysica aan de TU Delft. “De Oekraïense centrales hebben wel een extra omhulling, dus het effect zou kleiner kunnen zijn. Maar we hebben het wel over een oorlogsgebied waar misschien veel minder hulp beschikbaar is.”
Kunst- en vliegwerk
De centrale wordt met kunst- en vliegwerk overeind gehouden. Voor de oorlog was hij aangesloten op tien hoogspanningslijnen. Nu zijn er nog maar twee over, lang niet genoeg om de reactoren weer op te starten, zegt het IAEA. Een door het IAEA bemiddeld staakt-het-vuren liet Oekraïense technici reparaties doen, maar de situatie blijft broos.
Oekraïne vertrouwt de Russen niet met de centrale, legt correspondent Colijn uit. Er staat militair materieel op het terrein en de Russen voeren aanvallen uit vanaf de centrale. Oekraïense medewerkers worden gedwongen voor Rusland te werken, samen met Russische ingenieurs.
De Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming (ANVS) laat weten dat de centrale volledig is afgeschakeld en wordt nagekoeld. “De koel- en veiligheidssystemen werken, net als de stralingsmonitors. Maar de situatie is kwetsbaar omdat er tot vlakbij militaire activiteiten zijn.”
Slaapstand en toekomstmuziek
De centrale staat in een soort slaapstand. Die langdurige stilstand maakt grondig onderhoud nodig. Als de reactoren ooit weer aan gaan, moeten ze uitgebreid getest worden, want kleine defecten kunnen grote gevolgen hebben.
Rusland zegt een herstart voor te bereiden zodra ‘de militaire en politieke omstandigheden dit toelaten’. Want de Russen zien de centrale als cruciaal voor hun bezetting van Oost-Oekraïne, zegt Colijn. “Als Rusland de centrale weer aan de praat krijgt, kan het voor een stabiele energievoorziening zorgen in de bezette gebieden. Dat geeft het Kremlin legitimiteit: kijk, wij zorgen voor jullie.”
Maar ook de Amerikanen zijn geïnteresseerd. “De Amerikanen lijken vooral geld te zien”, zegt Colijn. “Met zoveel stroom kun je bijvoorbeeld grote datacenters van techbedrijven laten draaien. Washington ziet daar kansen.”
Rusland zei maart vorig jaar nog niet van plan te zijn de centrale aan wie dan ook over te dragen. Het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken sprak van een ‘voldongen feit’. Maar onder Amerikaanse druk lijkt Moskou daar tijdens de onderhandelingen op terug te komen. Het laatste voorstel is volgens de Amerikanen dat de opgewekte stroom moet worden gedeeld door Oekraïne en Rusland. Een voorstel dat net zo wankel is als een mogelijke vredesdeal zelf.
Kunstwerk in Rome: restauratie kerkschildering roept vragen op door gelijkenis met premier Meloni
Irene Manzi, een Kamerlid van de Italiaanse oppositie, heeft de minister van Cultuur om opheldering gevraagd. Ze vindt het niet kunnen dat een recent gerestaureerde schildering in een Romeinse kerk zo sterk lijkt op premier Giorgia Meloni. Volgens Manzi moet er een grondig onderzoek komen naar hoe deze restauratie precies is uitgevoerd. “Kunst en cultuur mogen geen propaganda-instrument worden,” benadrukt ze, “of het gezicht nu wel of niet echt dat van de premier is.”
De pastoor van de kerk geeft aan dat de kunstenaar nooit de bedoeling heeft gehad om Meloni’s gezicht na te tekenen. Toegegeven moet hij wel: de gelijkenis is er. “Het is onmiskenbaar,” zegt hij. De kunstenaar zelf, Bruno Valentinetti, ziet die gelijkenis helemaal niet. “Jullie hebben dit verzonnen, ik zie het niet,” reageert hij. “Ik heb simpelweg getekend wat er al was, dat is het hele idee van restaureren.” Het oorspronkelijke kunstwerk stamt uit 2000.
Het ministerie van Cultuur en de kerk hebben inmiddels aangekondigd een onderzoek te starten. Premier Meloni kan er zelf om lachen. Op Instagram deelde ze de afbeelding met de tekst: “Nee, ik lijk zeker niet op een engel.”
Nieuwe foto’s van ex-prins Andrew duiken op in vrijgegeven Epstein-dossiers
In de gisteren vrijgegeven documenten uit de zaak rond Jeffrey Epstein zijn volgens Britse media opnieuw foto’s gevonden waarop de voormalige Britse prins Andrew te zien is. Op de beelden lijkt hij op handen en knieën boven een liggende, volledig aangeklede vrouw te hangen en raakt hij haar buik aan. Het is onduidelijk in welke context de foto’s zijn gemaakt en wanneer ze precies genomen zijn.
Volgens de BBC zet dit beeldmateriaal Andrew Mountbatten-Windsor – zoals hij sinds het intrekken van zijn koninklijke titel heet – verder onder druk. De omroep heeft om een reactie gevraagd, maar die is nog niet ontvangen.
Gisteren werden ruim drie miljoen documenten, 2000 video’s en 180.000 foto’s uit de Epstein-zaak openbaar gemaakt door het Amerikaanse ministerie van Justitie. Veel foto’s zijn gemaakt door de veroordeelde zedendelinquent Jeffrey Epstein zelf en er zit ook pornografisch materiaal tussen.
Uit de nieuwe documenten blijkt verder dat de ex-prins Epstein in 2010 uitnodigde op Buckingham Palace. “We kunnen in alle privacy dineren in Buckingham Palace,” schreef Andrew, al is onbekend of dat daadwerkelijk gebeurd is. Een maand eerder had Epstein hem gemaild over een 26-jarige Russische vrouw die in augustus in Londen zou zijn. Andrew antwoordde dat hij dan in Genève was, maar haar graag wilde ontmoeten. Of dat is doorgegaan, is niet bekend. De BBC benadrukt dat de e-mails niet op strafbare feiten wijzen.
De ex-prins heeft altijd ontkend iets strafbaars te hebben gedaan. Hij weersprak bijvoorbeeld de beschuldigingen van Virginia Giuffre, die zei dat hij haar seksueel misbruikt had toen ze 17 was. Andrew was eerder op een foto te zien met zijn arm om haar middel. Giuffre, een van de bekendste slachtoffers van Epstein, maakte begin vorig jaar een eind aan haar leven.
Democraten kritisch over vrijgegeven Epstein-documenten
In de VS zijn Democraten in het Congres ontevreden over het vrijgeven van de extra documenten over Jeffrey Epstein. Afgevaardigde Ro Khanna zegt: “Het ministerie van Justitie houdt nog steeds dossiers achter.” De Democraten eisen uitleg, omdat volgens hen nog altijd geen volledige openheid van zaken is gegeven en omdat ze vinden dat voormalig president Donald Trump de hand boven het hoofd wordt gehouden.
Todd Blanche, de Amerikaanse onderminister van Justitie, verklaarde dat de publicatie van de stukken het slot vormt van de verplichtingen die het Congres had opgelegd. Khanna wijst er echter op dat het ministerie meer dan 6 miljoen potentieel relevante pagina’s heeft geïdentificeerd, maar er na beoordeling slechts zo’n 3,5 miljoen vrijgeeft. “Dat roept vragen op over waarom de rest wordt achtergehouden,” aldus Khanna, die verantwoordelijk is voor het wetsvoorstel dat openbaarmaking verplicht stelde.
In de nieuwe stukken komt Trump honderden keren naar voren, vooral in mediaberichten. Er is geen bewijs dat hij zich schuldig heeft gemaakt aan strafbare feiten.
Slachtoffers geschokt door onvoldoende bescherming in vrijgegeven dossiers
Naast de discussie over de hoeveelheid vrijgegeven documenten, is er onder slachtoffers veel verontwaardiging over de manier waarop de stukken zijn gepubliceerd. Danielle Bensky vertelde bij CNN dat het vertrouwen in het ministerie van Justitie onder slachtoffers een dieptepunt heeft bereikt, omdat namen en persoonlijke gegevens in veel gevallen onvoldoende zijn afgeschermd.
“Ik had niet verwacht mijn naam in de nieuwe documenten terug te zien, maar besloot toch even te zoeken. Tot mijn verrassing verscheen er vervolgens een grote hoeveelheid informatie,” zei Bensky. Volgens haar was altijd beloofd dat de stukken zorgvuldig zouden worden geredigeerd om slachtoffers te beschermen. In plaats daarvan vormen de documenten volgens haar “een schat aan informatie over slachtoffers.”
Bensky stelt de kritische vraag: “Als informatie wordt achtergehouden om mensen te beschermen, maar slachtoffers vervolgens onvoldoende bescherming krijgen, wie wordt er dan werkelijk beschermd?”
Zeldzame Spitfire zweeft weer: eerbetoon aan piloot die nooit thuis kwam
In het museum op vliegveld Seppe is vrijdagmiddag een bijzondere aanwinst gepresenteerd: een nagebouwd fotoverkenningsvliegtuig uit de Tweede Wereldoorlog. Achter dit toestel en zijn piloot schuilt een dramatisch verhaal. “Dit was mijn oom”, vertelt een familielid.
Het hele avontuur begon heel klein, met een mysterieus stukje metaal dat ergens bij Bergen op Zoom in het gras lag. Een wandelaar zag het glinsteren. Dat was Guido. Hij raapte het op, maakte het schoon en ontdekte een cijfercode. Het bleek een onderdeel van een Spitfire, het iconische Britse gevechtsvliegtuig uit de Tweede Wereldoorlog.
Hij vond nog meer stukjes, waaronder een verroest blokje met buisjes. “Dit hoorde bij de zuurstoftanks. Een gewone Spitfire heeft er één, maar hier zaten er drie aan vast.” Het raadsel werd alleen maar groter. Toen hij ook een stukje met blauwe verf vond, kwam het antwoord: dit moest een fotoverkenner zijn. Zo’n toestel vloog extra hoog en lang, vandaar die extra zuurstof aan boord.
“De Britten maakten twintig miljoen luchtfoto’s tijdens de Tweede Wereldoorlog. Die waren cruciaal voor de planning, om de schade van bombardementen in te schatten en de vijand beter te kunnen bestrijden”, legt Guido uit. Die foto’s werden gemaakt door speciale Spitfires, zonder wapens en gecamoufleerd in het blauw. “In Nederland en de omliggende wateren zijn er ongeveer dertig van dit type gecrasht.” Eén daarvan stortte neer bij Bergen op Zoom en spatte uiteen in duizenden scherven.
Guido zocht verder in archieven en vond meer antwoorden: het ging om toestel AA804, bestuurd door piloot Charles Hall. Op 28 december 1941 vloog ‘Parachute Hall’ naar Düsseldorf en Essen om de schade van Britse bombardementen van een dag eerder vast te leggen. Op de terugweg kreeg hij motorpech. Hall sprong met zijn parachute, werd op Brabantse bodem door de Duitsers gevangengenomen en zijn toestel crashte.
Hall belandde in de beruchte strafgevangenis Stalag Luft III in het oosten van Duitsland, samen met vele andere krijgsgevangenen. In de loop van de lange oorlogsjaren groeven de gevangen Britse militairen in het geheim een tunnel. Tachtig van hen wisten te ontsnappen tijdens de vluchtpoging die de geschiedenisboeken inging als ‘The Great Escape’. Helaas werden 76 van hen opgepakt en op bevel van Hitler geëxecuteerd. Ook Charles Hall overleefde het niet.
Toen Guido dit ontdekte, kon hij zijn ogen niet geloven. “Er was een directe link met de Great Escape.” Het verhaal is wereldberoemd geworden door een legendarische Hollywoodfilm. Guido nam contact op met de familie van Hall en sprak met zijn nichtje, Diana Ader. “Mijn familie wist maar heel weinig. Dit werd een fantastische ontdekkingsreis in het leven van mijn oom”, vertelt Diana.
Guido deelde zijn verhaal in Bergen op Zoom en raakte aan de praat met decorbouwers van het Groot Arsenaal. Zij hadden voor de viering van 80 jaar bevrijding al een Spitfire nagebouwd, maar wisten niet of ze hem konden behouden. “Slopen zou zonde zijn”, vond decorbouwer Wim Doomen. Zo ontstond het idee om het toestel om te bouwen tot een fotoverkenner.
“We hebben alle wapens eraf gehaald en een frame aangebracht voor de stevigheid”, legt Doomen uit. Om klinknagels na te bootsen, gebruikten ze duizenden spliterwten. Doomen noemde het toestel daarom liefkozend zijn ‘Splitfire’. Ze plakten ook een originele, teruggevonden Britse klinknagel in het toestel en maakten raampjes voor de fotocamera’s.
Daarna verhuisde de Spitfire naar het Museum van Seppe. Daar hangt het toestel nu in de museumhangar en is het vrijdagmiddag officieel onthuld. De ceremonie vond plaats onder grote belangstelling van de vele vrijwilligers die dit mogelijk hebben gemaakt, hun trotse voorzitter en Erfgoed Brabant-directeur Patrick Timmermans, die er een documentaire over maakte.
De wethouder van Halderberge benadrukte dat ‘dit aanzet tot een gesprek over de offers die anderen hebben gebracht’. Indrukwekkende woorden kwamen ook van Diana Ader, de nicht van Charles Hall. Ze sprak de plechtige dichtregels uit: “We will remember them.” In de hele hangar werden deze woorden massaal nagezegd.
Eierfestijn in Boxtel: Lekker smullen door vogelgriepmaatregelen
Een gebakken ei, een gekookt ei, een pannenkoek, wentelteefjes, eiersalade… kortom, alles met ei was zaterdag te eten in Boxtel! Op het terrein van Herenboeren Wilhelminapark was het een echt eierfeest. Maar de aanleiding voor al dat lekkers is minder vrolijk dan het woord ‘feest’ doet vermoeden.
Ongeveer 500 leden zijn aangesloten bij deze boerderij, waar ze wekelijks hun groente, fruit en eieren komen halen. Die eieren mogen nu alleen het terrein niet af, omdat er in de omgeving vogelgriep is geconstateerd. Het bestuur bedacht een smakelijke oplossing: “Dan gaan we de 1800 eieren die we hier hebben maar ter plekke bereiden en opeten!”
Niet alleen de leden met hun gezinnen waren welkom; iedereen die wel een eitje lustte, kon aanschuiven. Er werd volop gebakken en gekookt in de buitenlucht, en de borden werden lekker volgeladen. “Neem vooral”, zei een van de amateurkoks. “Er is meer dan genoeg.”
“De Herenboeren zijn voor biologisch eten en tegen verspilling”, legt bestuurder Sander Boleij uit. “We hebben wekelijks een productie van 1400 eieren door de 249 kippen die hier nu opgehokt zitten vanwege de vogelgriep. Onze kippen in Boxtel zijn niet besmet en met de eieren is niks mis. Dat ze niet van het terrein mogen, is uit voorzorg. Weggooien is voor ons geen optie, dus dan maar zo’n eierfeest.”
De verwachting is dat de eieren over twee weken weer het terrein mogen verlaten. “Als dat niet zo is, houden we gewoon weer een eierfeest. Want deze eerste editie is wel goed bevallen”, besluit het bestuurslid.
Bloedige dag in Gaza, vlak voor heropening grensovergang Rafah
Vandaag was een van de dodelijkste dagen in de Gazastrook sinds oktober, toen een door de VS bemiddelde wapenstilstand van kracht werd. Er vielen zeker 31 Palestijnse doden. De luchtaanvallen troffen onder meer Gaza-Stad en Khan Younis, en dat gebeurt precies één dag voordat Israël de belangrijke grensovergang bij Rafah met Egypte weer wil openen. De autoriteiten in Gaza hebben het over een nieuwe escalatie, terwijl er officieel nog steeds een bestand geldt.
Aanvallen op woningen en kampen
Volgens hulpdiensten werd in het westen van Gaza-Stad een appartementencomplex gebombardeerd, waarbij een vrouw en meerdere kinderen omkwamen. In de wijk Sheikh Radwan zou een aanval op een politiecomplex aan elf mensen het leven hebben geëist. Ook vielen er slachtoffers bij aanvallen op tentenkampen in de buurt van Khan Younis.
Israëlische verklaring en Palestijnse reactie
Het Israëlische leger zegt dat de aanvallen gericht waren op Hamas-strijders en volgden op schendingen van het staakt-het-vuren. Zo zouden gewapende mannen uit een tunnel bij Rafah zijn gekomen, waarna ze werden aangevallen. Een Palestijnse politicus op de Westelijke Jordaanoever, Mustafa Barghouti, stelt op X dat er zeker zeven kinderen en negen vrouwen onder de doden zijn. Hij zegt: “Israël heeft het staakt-het-vuren tot nu toe al 1320 keer geschonden. Voor Israël bestaat er in de praktijk geen wapenstilstand.”
Gevoelige timing rond heropening grens
Deze geweldsuitbarsting komt op een heel gevoelig moment. Israël heeft namelijk aangekondigd om zondag de grensovergang bij Rafah beperkt te heropenen. Dat is voor het eerst sinds mei 2024. Deze opening hoort bij de afspraken rond het staakt-het-vuren met Hamas. Israël zegt dat alleen een beperkte groep mensen, na veiligheidscontrole, de grens mag passeren. Humanitaire hulp zou voorlopig nog niet worden toegelaten. Hamas vindt dat het verkeer van en naar Gaza zonder beperkingen moet kunnen en roept Israël op zich aan de afspraken te houden. Inwoners van Rafah melden ook aanvallen in hun stad en spreken van paniek. Veel mensen snappen niet waarom het geweld oplaait, net nu er hoop was op een voorzichtige verbetering door de heropening.
Kritieke humanitaire situatie blijft bestaan
Ondertussen blijft de humanitaire situatie in Gaza kritiek. De VN-organisatie UNRWA zegt dat ruim twee miljoen mensen afhankelijk zijn van noodhulp. Veel gezinnen leven nog in tijdelijke onderkomens en honderdduizenden mensen hebben nauwelijks toegang tot gezondheidszorg. De winterregens hebben tentenkampen in modderpoelen veranderd, wat het risico op ziektes vergroot. UNRWA biedt wekelijks medische zorg aan zo’n 100.000 mensen en onderwijs aan tienduizenden kinderen in beschadigde scholen, maar hun werk wordt ernstig belemmerd door toegangsbeperkingen en logistieke problemen.
Oorlogstollen en toekomstplannen
Volgens cijfers van de gezondheidsautoriteiten in Gaza zijn sinds het begin van de oorlog in oktober 2023 meer dan 71.000 Palestijnen gedood. Israël meldt dat bij de Hamas-aanval van 7 oktober 2023 ongeveer 1100 mensen in Israël omkwamen en zo’n 250 mensen werden ontvoerd. Donderdag gaf een hoge Israëlische militaire functionaris voor het eerst toe dat het dodental van het Gazaanse ministerie van Volksgezondheid grotendeels klopt.
Achter de schermen wordt er gewerkt aan de tweede fase van een Amerikaans plan voor Gaza. Diplomaten zeggen dat Washington mik op een langdurigere regeling die veiligheid en wederopbouw moet combineren. Het idee is een overgangsbestuur met Palestijnse technocraten, gesteund door Arabische landen en internationale organisaties. Doel is het dagelijks bestuur stabiliseren en voorkomen dat Hamas zich militair herstelt, onder meer via strengere grenscontroles. Het plan is nog niet gedetailleerd en ligt gevoelig. Zowel Israël als Hamas heeft zich er publiekelijk nog niet over uitgesproken. Verdere stappen hangen af van het standhouden van het staakt-het-vuren en afspraken over hulp en wederopbouw.
