Waarom brandde deze oude spoorwegseinlamp blauw?
Bij kringloopwinkel Parels & Prul, die zit in een oude leerlooierij in Dongen, staat er een opvallend ding tussen de spulletjes: een antieke spoorwegseinlamp. “Vroeger kon zo’n lamp het verschil betekenen tussen leven en dood op het spoor”, vertelt eigenaar Stijn Rompa. Hij en zijn vriendin Lieke Jolie openden anderhalf jaar geleden hun kringloopwinkel in dat opvallende rijksmonument in het centrum van Dongen. Ze zijn vooral bekend om bijzondere decoratie-items, en déze kringloopparel van de week past daar perfect bij.
Seinen op drukke knooppunten
“Deze seinlamp is echt authentiek, dat zie je aan het grafeerwerk van Gebroeders Smink uit Amersfoort”, legt Stijn uit. “Dat was een bekende Nederlandse fabrikant.” Die seinlampen werden vroeger gebruikt op drukke plekken waar spoorlijnen elkaar kruisten en treinen langs elkaar heen raasden. ’s Nachts of bij slecht zicht gaf de seinwachter met zijn lantaarn seinen aan de machinisten om ze aanwijzingen te geven. De seinlamp bij Parels & Prul is goudkleurig en ziet er nog heel goed uit. “Het lont zit er niet meer in, vroeger stak je dat aan met petroleum. Er zit een tandwiel op waarmee je de vlam hoger of lager kon zetten.”
Waarom blauw?
“De glasplaten zijn rood en blauw. Dat valt me op: waarom is het glas niet groen?”, vraagt Stijn zich hardop af. Rood betekende namelijk ‘stop’. Normaal zat er op zo’n seinlamp een groen sein voor ‘veilig doorrijden’, maar dit exemplaar heeft een blauwe glasplaat. Na wat onderzoek op internet blijkt dat het blauwe sein speciaal werd gebruikt als beveiliging bij stilstaande treinen. Als er monteurs of schoonmakers onder of in een trein aan het werk waren, dan gebruikten ze dat blauwe seinlicht. Het was voor machinisten streng verboden om met die trein te rijden. Dit unieke exemplaar staat in de winkel te koop voor 35 euro. “Misschien denk je: dat is best prijzig voor een kringloop, maar het is wel een heel bijzonder item voor in huis”, legt Stijn uit. “Daar zijn we kritisch op: we willen dat je lekker kunt snuffelen en alleen écht unieke decoratiestukken vindt. Tegelijk proberen we ook de kleine beurs in gedachten te houden: al onze kleding is altijd tussen de twee en vier euro per stuk.”
TU/e blijft stiekem met Israëlische bedrijven aan militaire tech werken
De Technische Universiteit Eindhoven (TU/e) werkt nog steeds samen met Israëlische kennisinstellingen en bedrijven die banden hebben met de defensie-industrie. Dit gebeurt ondanks een Europees verbod en eerdere beloftes om dit te stoppen. Uit onderzoek van Vrij Nederland blijkt dat er sinds juli vorig jaar drie nieuwe samenwerkingen zijn gestart. En de TU/e is niet de enige: zes andere Nederlandse universiteiten doen ook nog mee aan gezamenlijke onderzoeksprojecten met Israëlische partners. Het onderzoek is gebaseerd op gesprekken met deskundigen en data van Academic Complicity, een club die alle Europese samenwerkingen met Israëlische instellingen in kaart brengt.
Halfgeleiders en chips
Sinds juli vorig jaar begon de TU/e dus drie nieuwe onderzoeksprojecten. Zo werkt de universiteit samen met verschillende Israëlische universiteiten en techbedrijven aan de productie van halfgeleiders – de bouwstenen van chips voor allerlei apparaten. Dit project wordt gecoördineerd door ASML uit Veldhoven. Ook is de TU/e betrokken bij een project met TU Delft, Bar Ilan University en het technologiebedrijf Spin Edge LTD. Opvallend: TU Delft trok zich begin vorig jaar terug uit dat project, nadat bekend werd dat een onderzoeker banden had met het Israëlische leger.
Dual use: voor zowel burger als militair
Daarnaast loopt er een project met Mellanox over technologie voor zelfsturende voertuigen. Volgens deskundigen wordt dit onderzoeksgebied vaak als relevant gezien voor toekomstige militaire doeleinden. Het project kreeg bijna 1 miljoen euro subsidie uit het Horizon-programma, en vanuit Europa nog eens meer dan 9 miljoen euro. Al deze onderzoeken vallen onder de categorie ‘dual use’ : de kennis en technologie kunnen zowel voor civiele als militaire toepassingen worden gebruikt. Nederlandse universiteiten werken mee aan minstens achttien van zulke projecten, die samen bijna 197 miljoen euro subsidie uit Horizon Europe ontvingen.
‘Kritisch tegen het licht gehouden’
Dat Europese fonds is eigenlijk bedoeld voor onderzoek dat de concurrentiepositie van Europa versterkt, mensenrechten respecteert en niet voor militaire doeleinden wordt ingezet. Volgens het onderzoek voldoen deze projecten dus niet aan die voorwaarden. Maar de Europese Commissie controleert niet wat er na afloop met de resultaten gebeurt. De TU/e laat aan Vrij Nederland weten dat alleen langdurige samenwerkingen met de Israëlische wapenindustrie zijn uitgesloten. “Individuele wetenschappers kunnen nog steeds samenwerken met Israëlische partijen”, zegt een woordvoerder. Nieuwe projecten zijn “voor hun start allemaal kritisch tegen het licht gehouden, onder meer op de vraag of er een relatie is met ernstige mensenrechtenschendingen en wat de aard is van de deelnemende partners.”
Nieuwe samenwerking na pauze
Vorig jaar concludeerden wapenexperts Ko Colijn en Frank Slijper dat 28 Europese onderzoeksprojecten mogelijk als dual use zijn aan te merken. Na die bevindingen en studentenprotesten werden verschillende Horizon-projecten opnieuw beoordeeld. De TU/e bevroor daarop de samenwerking met de Israëlische universiteit Technion uit Haifa. Maar let op: acht dagen later begon de universiteit alweer een nieuw onderzoeksproject met dezelfde instelling. Volgens de TU/e was dat project vooraf ‘getoetst’. Een ander project met Bar Ilan University en Spin Edge richt zich op technologie voor smartphones, maar ook voor halfgeleiders, sensoren en radars. Die technologie zal een belangrijke rol spelen in moderne oorlogsvoering. Europa maakte daarvoor ruim 53 miljoen euro vrij.
Vraagtekens bij de projecten
Jochen van Kerckhoven, expert op het gebied van dual use en exportcontrole bij kennisbureau Alongsight, plaatst in Vrij Nederland vraagtekens bij het project. “We hebben het hier over een innovatief project, dat de intentie heeft om de technische kennis en kunde te vergroten. Deze projecten zul je niet in de supermarkt kunnen kopen.” Volgens hem is de kans groot dat de onderzoeksresultaten uiteindelijk ook militair worden gebruikt. Eerder werkte de TU/e samen met IAI, een staatsbedrijf dat ruimtevaartsystemen produceert en nauwe banden heeft met het Israëlische leger. Nu werkt de universiteit dus alleen nog met Israëlische techbedrijven aan deze dual-use projecten.
Laat de olie maar stromen: experts voorzien groeiend aanbod
Van tekort naar overschot: wat staat ons te wachten?
Als de deal tussen Iran en de VS rondkomt (de komende 60 dagen wordt er onderhandeld), staat ons de heropening van de Straat van Hormuz te wachten. Dan moet er niet alleen een einde komen aan de blokkade van Iraanse havens door de VS, ook de Amerikaanse oliesancties tegen Iran moeten worden opgeheven. En dat zal op termijn leiden tot een olie-overschot op de markt, in plaats van de tekorten waar we de afgelopen maanden mee moesten dealen.
Voor volgend jaar rekent het Internationaal Energieagentschap (IEA) erop dat de olieproductie met 8 miljoen vaten per dag zal stijgen, terwijl de vraag met slechts ongeveer 2 miljoen vaten per dag stijgt. “Dat is best optimistisch”, zegt energiestrateeg bij Rabobank Florance Schmit tegen RTL Z. Zij houdt eveneens rekening met een overschot voor volgend jaar, maar wel een van een kleinere orde. Ook energie-expert Jilles van den Beukel verwacht dat het olieaanbod de vraag zal overstijgen tegen die tijd. “Als dat overschot blijft, zullen we op termijn lagere prijzen krijgen”, zegt Van den Beukel.
Onder meer Brazilië en de VS hebben de olie-export de afgelopen maanden namelijk opgeschroefd. Daarmee moest het tekort door de sluiting van de Straat van Hormuz worden opgevangen. Bij de heropening van de zeestraat komt er dus extra olie op de markt. Volgens Schmit zullen de eerdergenoemde landen (de VS en Brazilië) voorlopig niet minder olie exporteren, omdat dat bij een olieprijs van rond de 80 dollar per vat nog lucratief is.
De vraag naar olie groeit echter minder snel dan het aanbod, verwacht ook de kenner. Door de onzekere geopolitieke situatie zullen landen voorlopig nog terughoudend zijn met het kopen van olie en blijven teren op hun voorraden. Vanaf volgend jaar zal de vraag weer toenemen als landen hun voorraden willen aanvullen tegen lagere prijzen dan nu, zegt zij.
Sinds de Amerikaanse en Israëlische aanvallen op Iran eind februari was de Straat van Hormuz (de belangrijke vaarroute voor olie) vrijwel afgesloten. De prijs van olie schoot vervolgens omhoog, met op het hoogtepunt zo’n 114 dollar per vat begin mei. Inmiddels is de prijs gedaald en ligt die van een vat Brent-olie vandaag rond de 79 dollar. De markt heeft de verwachting dat de olie weer gaat stromen al deels ingeprijsd, legt Schmit uit. Zij verwacht dat de olieprijs voorlopig tussen de 70 en 80 dollar blijft.
De prijzen aan de pomp blijven naar verwachting nog maanden hoger dan voor de oorlog, zei eigenaar van consumentencollectief UnitedConsumers vanochtend tegen persbureau ANP. Stijgingen en dalingen van de olieprijs zijn met vertraging bij de tankstations te zien.
Er komt ook extra olie op de markt als de Amerikaanse sancties op de Iraanse olie-export worden opgeheven. Zo’n tien jaar geleden sloten de VS en Iran een nucleair akkoord, in ruil voor opheffing van economische sancties tegen Iran. Maar Trump stapte tijdens zijn eerste termijn uit deze deal en legde het land opnieuw sancties op. Als de sancties tegen Iran verdwijnen, kan Iran weer olie verkopen aan wie het wil, legt econoom van Atradius Niels de Hoog uit. Hij heeft opkomende economieën in het Midden-Oosten in zijn portefeuille.
Zonder sancties kan Iran de olie-export bovendien flink verhogen, verwacht De Hoog. Voor alle beperkingen exporteerde Iran ongeveer 2,7 miljoen vaten olie per dag. “Een herstel tot dat niveau lijkt plausibel”, zegt hij. In de afgelopen maanden hief Trump de sancties op Iraanse olie al eens tijdelijk op.
De opening van de zeestraat zal er niet meteen toe leiden dat olie rijkelijk zal gaan vloeien. De toename zal niet heel snel gaan, denkt Schmit. “Dat gaat nog weken, al dan niet maanden, duren”, zegt ze. Dat denkt ook energie-expert Van den Beukel. Inmiddels varen er mondjesmaat schepen door de zeestraat. Maar er is nog altijd veel onzekerheid, zegt hij. Zo zijn rederijen terughoudend om de Straat van Hormuz te passeren vanwege zorgen over mijnen. Het is onduidelijk of, en zo ja, waar die liggen, wie ze zal opruimen. Hoelang dit duurt, is ook niet duidelijk.
Verder moet de olieproductie in de regio weer op gang komen. In sommige gevallen moeten installaties worden hersteld, omdat ze beschadigd zijn door de oorlog, legt Van den Beukel uit. Daarnaast is het de vraag of Iran tol gaat heffen aan schepen die door de zeestraat willen varen. Zolang de VS en Iran onderhandelen (de komende zestig dagen dus) moet de doorgang vrij zijn. Wat er daarna gebeurt, is onduidelijk.
De Straat van Hormuz wordt ook niet meer de oude, denkt Schmit. “Er zal de komende jaren minder olie door de zeestraat gaan.” Volgens haar zoeken landen in de regio naar alternatieven nu ze zich bewust zijn van het risico dat ze lopen. Het vinden en het in gebruik nemen van die alternatieve routes zal niet snel geregeld zijn, zegt Schmit. Ze verwacht dat er op zijn vroegst vanaf volgend jaar grotere volumes olie via bijvoorbeeld pijpleidingen zullen lopen.
In deze video zie je dat Golfstaten bezig zijn met alternatieve routes voor hun olie.
Israël en Hezbollah leggen de wapens neer (voorlopig)
Het lijkt erop dat er een nieuw staakt-het-vuren is tussen Israël en Hezbollah. Een Amerikaanse topfunctionaris vertelt aan persbureau Reuters dat de partijen het eens zijn geworden. Het bestand zou vandaag om 15.00 uur Nederlandse tijd zijn ingegaan. Een hoge Israëlische baas heeft het akkoord ook bevestigd. Ook persbureau AP heeft het nieuws gehoord van drie ingewijden.
Volgens de Amerikaanse functionaris hebben de VS en Qatar samen met Iran aan deze deal gewerkt. Sinds begin juni was er al een wankel staakt-het-vuren tussen Israël en Libanon, maar Hezbollah deed daar niet aan mee. De raketten en bommen bleven dan ook vliegen tussen Hezbollah en Israël.
Het nieuws over het bestand komt na een heel zware nacht. In Libanon kwamen zeker achttien mensen om door Israëlische bombardementen. Ook vier Israëlische soldaten sneuvelden in de strijd tegen Hezbollah. Die oplopende gevechten dreigden een deal tussen Iran en de VS te laten mislukken. Een belangrijk onderdeel van dat akkoord was namelijk dat het geweld in Libanon zou stoppen. Iran had geëist dat de gevechten op alle fronten zouden stoppen, dus ook in Libanon.
President Zimbabwe kan twee jaar langer aan de macht blijven
Het parlement van Zimbabwe heeft gestemd voor een aanpassing van de grondwet, waardoor de ambtstermijn van de president wordt verlengd van vijf naar zeven jaar. De huidige president, Emmerson Mnangagwa, zou normaal gesproken in 2028 moeten vertrekken, maar door deze wijziging kan hij twee jaar langer aanblijven. Ook verandert er iets in de manier waarop de president wordt gekozen: Zimbabwanen verliezen het recht om direct te stemmen, en de president wordt voortaan gekozen door het parlement.
Van de parlementsleden stemden 216 vóór de wijziging, slechts 42 waren tegen. Het wetsvoorstel moet nog worden goedgekeurd door de senaat, maar dat lijkt een formaliteit, want ook die wordt gecontroleerd door Mnangagwa’s partij ZANU-PF.
Voorstanders zeggen dat de wijziging zorgt voor politieke en economische stabiliteit. Toch is er ook veel kritiek. Tegenstanders zien het als een verdere stap in het democratisch verval van het land. Daarnaast zou de wetswijziging ingaan tegen een ander deel van de grondwet, waarin staat dat een president maximaal twee termijnen mag dienen en dat een verlenging alleen via een referendum door het volk goedgekeurd kan worden. Daar wordt nu aan voorbijgegaan.
Critici noemen het een slimme zet van Mnangagwa om zijn macht te behouden. Hij is de derde president sinds de onafhankelijkheid van Zimbabwe in 1980 en kwam in 2017 aan de macht via een staatsgreep, als opvolger van Mugabe, die maar liefst 37 jaar regeerde. Bij zijn aantreden beloofde Mnangagwa economische groei en democratisch herstel, maar zijn bewind wordt nu vooral geassocieerd met economische problemen, corruptie en een afbrokkelende rechtsstaat.
Volgens persbureau Reuters waren er al twee jaar signalen dat Mnangagwa langer wilde blijven. Zijn aanhangers zeiden dat hij meer tijd nodig had voor hervormingen.
Inwoners Moskou voelen de oorlog steeds meer: ‘Logisch gevolg van invasie’
De laatste maanden worden de luchtaanvallen op Moskou steeds vaker en groter. Ook vanmiddag valt Oekraïne de Russische hoofdstad weer aan. De burgemeester van Moskou, Sergei Sobjanin, zegt dat de Russische luchtverdediging vandaag al 35 Oekraïense drones heeft neergeschoten.
“Ik hoor dat de mensen om me heen meestal alleen Oekraïne de schuld geven voor wat er gebeurt”, zegt een anonieme inwoner van Moskou tegen het Russische oppositiekanaal Novaya Gazeta. “Mensen kunnen niet begrijpen dat dit een compleet logisch gevolg is van de invasie van Oekraïne die Rusland in februari 2022 is begonnen.”
“Onze staat begaat een blunder, dat het Oekraïense leger ons nu zo vaak bestookt met hun drones”, zegt een andere anonieme vrouw tegen de onafhankelijke Russische nieuwssite Bereg.
De Russische staatsmedia besteden weinig aandacht aan de aanvallen op Moskou. Op de grote televisiezenders werd de aanval van donderdag slechts heel kort besproken. De in Rusland bekende talkshowpresentator Vladimir Solovjov besteedde vooral aandacht aan het grote aantal beelden van de aanval dat online is verschenen. Iedereen die zulke video’s maakt en verspreidt, ‘moet de gevangenis in’, zei hij op de staatstelevisie.
Rusland zegt dat het op donderdag bijna 200 Oekraïense drones heeft neergeschoten, maar een grote olieraffinaderij in de Moskouse wijk Kapotnja werd alsnog hard geraakt. Alle vier de vliegvelden van Moskou moesten hun werk staken. Na de aanval meldden bewoners dat er zwarte oliedruppels uit de lucht vlogen. In totaal heeft Rusland 17 gewonden gemeld, maar er is niemand om het leven gekomen. Op sociale media gaan beelden rond waarin te zien is dat tenminste één Oekraïense drone insloeg op een flatgebouw vlak buiten Moskou. Oekraïne ontkent dat het op burgerdoelen mikt.
In de onderstaande video is te zien dat de Russische afweersystemen in sommige gevallen bijdroegen aan de schade. Er werd boven de stad op drones geschoten, die vervolgens neerstortten op burgerdoelen en ontploften.
Eerder deze week voerde Rusland nog een grote aanval uit op Oekraïne, waarbij onder andere een eeuwenoud klooster werd beschadigd door een drone. Het zogeheten Holenklooster in Kyiv is een van de belangrijkste religieuze en historische plekken in Oekraïne.
De Oekraïense president Zelensky legt op sociale media uit dat de aanval op Moskou een vorm van wraak is. “Dit is een volkomen gerechtvaardigde reactie op de Russische aanvallen op onze steden en gemeenschappen”, schreef hij vlak na de aanval.
“Dat Moskou wordt aangevallen, is niet nieuw”, zegt correspondent Olaf Koens. “In 2023 ontplofte er zelfs een drone recht boven het Kremlin. Maar nu zie je wel dat de schaal groter is dan voorheen.”
“Maar het komt nu zeker dichterbij voor inwoners van Moskou”, gaat Koens verder. “Het Kremlin heeft steeds geprobeerd om de grote steden buiten schot te houden. De oorlog voelde je vooral als je een arme drommel was, en ergens diep in Siberië woonde. Voor zulke mensen was de oorlog een manier om geld te verdienen.”
“Maar voor de rijke inwoners van grote steden zoals Moskou, Sint-Petersburg en Jekaterinburg is de oorlog altijd een beetje op een afstand gebleven. Ze konden de oorlog een beetje naast zich neerleggen. Het was iets voor de lagere economische klasse, niet voor de middenklasse. En dat is nu een beetje aan het kantelen. Ik denk dat de Oekraïners de oorlog bewust terugbrengen naar Rusland.”
Welk effect dat heeft, is nog moeilijk te zeggen. Sommige Russen zien de aanvallen als een logisch gevolg van de oorlog die hun overheid is begonnen, maar dat geldt niet voor iedereen. “Moskovieten nemen video’s op waarin ze zich afvragen: ‘Hoe kan dit nu?’ Misschien zorgen de aanvallen voor meer onvrede en neemt de druk op Poetin toe. Maar dat is ook wel een beetje wensdenken”, zegt Koens. “Het effect kan namelijk ook totaal tegenovergesteld zijn.”
Het is mogelijk dat de Russische bevolking zich juist massaal achter Poetin schaart, en roept om wraak richting Oekraïne. “En onderschat ook niet dat Russen vaak gewoon hun schouders ophalen als er heftige dingen gebeuren. Dus of dit de oorlog zal kantelen? Dat vraag ik me af”, besluit Koens.
De Russische minister van Buitenlandse Zaken, Sergei Lavrov, liet gisteren weten dat de raketaanvallen op Oekraïne voorlopig doorgaan. “Het is niet voor niets dat onze president een tijdje geleden, na de zoveelste aanval van de Kyivse terroristen, zei dat we regelmatig massale aanvallen gaan uitvoeren op militaire doelen in Oekraïne.” Na de nieuwe aanvallen op Moskou lijkt het Kremlin zich dus niet milder op te stellen. Rusland beschiet Oekraïne de afgelopen jaren dagelijks, en blijft ook aan het front proberen om meer Oekraïens grondgebied te veroveren. Bij de aanvallen vallen veel burgerslachtoffers.
De Verenigde Naties meldden een week geleden dat er in mei zeker 274 Oekraïense burgers zijn gedood, terwijl nog eens 1.763 mensen een verwonding opliepen. Daarmee was het de dodelijkste maand sinds april 2022, vlak nadat de oorlog begon. In de onderstaande video vertelt correspondent Olaf Koens meer over de recente Russische aanval op de Oekraïense hoofdstad Kyiv, waarbij een eeuwenoude kathedraal beschadigd raakte.
